Tháng 12/2019
Về cam kết của người đứng đầu chính phủ và các cấp. Chính phủ điện tử liên quan đến sự thay đổi của cả hệ thống vì vậy vai trò người đứng đầu là quyết định. Người đứng đầu không chỉ ra quyết định về sự thay đổi mà bản thân mình phải thay đổi về cách thức điều hành tổ chức, bộ máy trong công việc hàng ngày. Chỉ có như vậy, sự thay đổi mới chạy từ trên xuống dưới.
Cần có một chiến lược xuyên suốt, đi qua nhiều nhiệm kỳ. Một số nước thậm chí còn ra luật về chính phủ điện tử. Bởi vì, chính phủ điện tử là một chặng đường dài, liên tục, sau chính phủ điện tử còn là chính phủ số, không phải 1-2 năm, không phải 1-2 nhiệm kỳ. Chính phủ điện tử là sự thay đổi về nhận thức, về cách thức vận hành, do vậy không nhanh được, không một sớm một chiều được. Đầu tư nhiều năm rồi mới thấy kết quả, những gì mang tính phong trào, nóng vội sẽ dễ chết sớm và tốn kém.
Chính phủ điện tử phải luôn lấy người dân làm trung tâm: cung cấp dịch vụ công cho người dân nhanh hơn, tiện ích hơn, chi phí thấp hơn; Người dân phản ánh, tham gia đóng góp vào hoạt động của chính quyền; Công khai minh bạch để giảm tham nhũng. Những dịch vụ công nhiều người dân có nhu cầu thì ưu tiên làm trước. Nếu không tập trung vào mục tiêu này thì chính phủ điện tử có thể không hiệu quả và tốn kém.
Chính phủ điện tử là môi trường mới nên thể chế phải đi trước, tạo hành lang cho người ứng dụng đúng luật. Vì người nhà nước chỉ được phép làm những gì đã có qui định.
Chính phủ điện tử là để tiến tới chính phủ số. Quan trọng nhất của chính phủ số là cung cấp thêm các dịch vụ số cho người dân, là toàn bộ bộ máy công quyền chuyển sang hoạt động trên môi trường số, là sử dụng các công nghệ số giúp cho việc ra quyết định và quản lý xã hội hiệu quả hơn, là dẫn dắt chuyển đổi số quốc gia.
Chính phủ điện tử phải gắn liền với cải cách thủ tục hành chính. Lên môi trường điện tử thì qui trình cung cấp dịch vụ phải thay đổi, cách thức hoạt động của chính quyền phải thay đổi. Cách làm không thay đổi thì công nghệ không mang lại nhiều kết quả.
Cần có một kế hoạch tổng thể. Nghị quyết 17 của Chính phủ về phát triển chính phủ điện tử là một kế hoạch có tính tổng thể. Trong đó, chú trọng các yếu tố nền tảng là thể chế, hạ tầng dùng chung, an ninh mạng và nhân lực. Các yếu tố này cần được đầu tư trước, đi trước một bước. Nhân lực thì không chỉ là nhân lực làm CNTT mà chủ yếu là nhân lực của cả bộ máy hành chính, họ cần được đào tạo kỹ năng, thay đổi nhận thức, cách làm.
Cần có cơ quan điều phối thống nhất, có nhạc trưởng, nhất là khi chính phủ điện tử được triển khai phân tán ở các bộ ngành và tỉnh thành. Có một cơ quan điều hành chung để tổng hợp, giám sát, nhìn thấy toàn cảnh, cả kế hoạch, cả đầu tư, cả thực thi, để đánh giá, đôn đốc, tháo gỡ khó khăn. Ở Trung ương, thì cơ quan điều phối này trước đây là Văn phòng Chính phủ và nay là Bộ Thông tin và Truyền thông. Ở các địa phương thì giao cho Sở Thông tin và Truyền thông.
Hài hoà giữa tập trung và phân tán. Những gì dùng chung được, các nền tảng dùng chung, thì nên đầu tư tập trung, hoặc khuyến nghị dùng chung, trên nền tảng cloud. Các ứng dụng khác biệt thì nên phân tán.
Cần có nguồn ngân sách cố định cho chính phủ điện tử. Các nước đều dành một ngân sách dựa trên tỷ lệ GDP hoặc ngân sách để chi cho chính phủ điện tử. Cái này chúng ta chưa làm được. Hiện nay, đang là điểm nghẽn lớn nhất. Các địa phương, bộ ngành có thể dùng 1% ngân sách hàng năm để phát triển chính phủ điện tử, ngân sách tiết kiệm được do ứng dụng chính phủ điện tử thì nên quay lại đầu tư cho chính phủ điện tử.
Cần có một số doanh nghiệp CNTT mạnh, có năng lực công nghệ và có năng lực tài chính để làm đối tác xây dựng chính phủ điện tử. Nên chọn một số doanh nghiệp làm đối tác lâu dài, nhất là cho các hệ thống nền tảng. Chúng ta có thuận lợi là có khá nhiều doanh nghiệp CNTT mạnh.
Tôi cũng xin nói thêm một số sai lầm dễ mắc khi làm chính phủ điện tử.
Thứ nhất, hoặc quá tập trung hoặc quá phân tán. Quá tập trung, theo mệnh lệnh, thì triển khai cứng nhắc, dễ cực đoan. Quá phân tán, trăm hoa đua nở thì thiếu thống nhất, không kết nối, kết quả khó dự đoán. Cách tốt là: Chính phủ đặt ra tầm nhìn, mục tiêu, dựa trên các ưu tiên quốc gia. Sau đó yêu cầu các địa phương, bộ ngành chi tiết hoá và triển khai. Và phải có một cơ quan điều phối thống nhất.
Thứ hai, làm mọi thứ cùng một lúc. Nên chọn một số thứ làm trước. Thí dụ, hạ tầng số, an ninh mạng, định danh điện tử, thanh toán điện tử. Bước tiếp theo, chọn một số dịch vụ công nhiều người dùng, chưa được số hoá, mất nhiều thời gian xử lý, giá dịch vụ cao, để tập trung làm trước.
Thứ ba, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến tuần tự từ cấp độ 1 tới cấp độ 4. Nên làm dịch vụ cấp độ 4 luôn. Vì người dân muốn làm dịch vụ từ nhà, không phải đến cơ quan công quyền, không phải in giấy tờ, từ đầu đến cuối là trên môi trường mạng. Chỉ khi đó họ mới có trải nghiệm và niềm tin vào dịch vụ công trực tuyến, và vì thế sẽ sử dụng. Để khuyến khích thì chính phủ nên tạo ra một số ưu tiên, khuyến khích người sử dụng dịch vụ trực tuyến, thí dụ như giảm giá dịch vụ (mua vé tầu hoả qua điện tử giảm giá 10%).
Thứ tư, chậm trễ hoặc thất bại trong việc tạo ra văn hoá số. Nên tập trung cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho lớp trẻ. Nên cung cấp dịch vụ qua mobile. Hai cái này sẽ tạo ra văn hoá số nhanh nhất. Đào tạo nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ, tạo văn hoá số cho tổ chức.
Thứ năm, bám quá chặt vào kế hoạch tổng thể. Lập kế hoạch quá chi tiết, thời gian quá chặt. Nhu cầu và công nghệ thay đổi rất nhanh, vậy nên kế hoạch phải linh hoạt.
Thứ sáu, ngồi đợi kinh phí đầu tư. Hãy lấy kinh phí từ nguồn hoạt động thường xuyên, hoặc từ việc tiết kiệm chi phí do chính phủ điện tử mang lại. Ngân sách đầu tư chỉ dành cho các nền tảng dùng chung. Các ứng dụng mới thì làm thí điểm, các doanh nghiệp CNTT sẽ đầu tư phát triển trước, cho dùng thử, khi tốt rồi đơn vị mới xem xét thuê hoặc mua.
Trên đây là một số kinh nghiệm để các đồng chí tham khảo. Một trong những cách làm chính phủ điện tử tốt là tham khảo những kinh nghiệm tốt, của các bộ khác, tỉnh khác, đơn vị khác, hoặc của nước ngoài.
